Hartmut Zänder
»De kunst van het zich eigen maken«

Als kunstenaar houd ik me sinds twee jaar intensief bezig met de televisiekost. Ik drink deze strom van beelden en slik ook de harde broken door. Maar ik wil graag weten wat ik iedere dag tot mij neem. Daarom neem ik veel op video op, zert het stil, vat het in potloodtekeningen en voeg het in kleine series van drie bij elkaar. Het resultaat is als een verzameling fragmenten uit een gigantisch, dynamisch beeldwoordenboek. Ik noem dit werk dan ook orbis TV pictus. Ik wil ook de logica van de televisie kunnen nagaan, de regels ervan begrijpen, de open en vergorgen verwijzingen opnemen, erachter komen hoe dit alles opgevat moet worden. Opvatting is een envoudiger woord voor 'conceptie', het sleutelbegrip in de moderne kunst sinds Cézanne. Ik denk dat kunstenaars al vanaf het begin vooral opvatting hebben geproduceerd van de manier waarop werkelijke dingen gezien en begrepen moeten worden.
Ze hebben bovendien met de overeekomstje gedaantes, formuleringen - of het nu schilderijen, objecten, installaties of performances zijn - hun tijdgenoten de gelegenheid gegeven, de buigzaamheid en de veranderlijkheid van de kunst te bieden heeft, zijn van oudsher nieuwe begripskaders. Het vakmanschap in een kunstvorm betekent nooit alleen beheersing van de benodigte techniek, maar vooral ontwikkeling van zienswijzen en mogelijke vormgeveningen.


otvp 92_087

Die Regeln der
Einverleibung 1


Dit feit lijkt mij de belangrijkste reden voor een verbinding van kunst en therapie. Niet dat kunstenaars van huis uit goede therapeuten zijn; dat verlangt en verwacht niemand. De kunst is een plek waar mensen jarenlang hun vormrepertoire via vormgevings- en veranderingsstrategieën kunnen uitbreiden, waar ze gedwongen worden om nieuwe instellingen, houdingen, strategieën aan te nemen, ten einde structuren, patronen, regels of een probleem te herkennen. Kunstenaars oefenen zich in het vinden van aanschouwelijke problemen en doorgaans hebben ze er zin in het probleem of op te lossen of het tenminste als een probleem te formuleeren.


otvp 92_088

Die Regeln der
Einverleibung 2


Een aanschouwelijke aard is - noem ik een 'thema', te onderscheiden van eenvoudige 'motieven' die slechts bewegredenen en aanleidingen vormen en van waaruit thema's zich kunnen ontwikkelen. Wie ongeoefend is in het aanschouwelij denken, zal meestal met behulp van een symbolencatalogus, waarin alle mogelijke motieven plus interpretaties opgenomen zijn, een thema willen bepalen, zoals vele psychotherapeuten nog steeds doen. Weliswaar speelt de keuze van motieven in de kunst en op het geestelijke vlak een zekere rol, maar hun betekenis krijgen ze pas door de fonctie binnen de concrete Gestalt. Als kunstenaar ga ik ervan uit dat geestelijke problemen in grote mate als problemen van vorm en Gestalt opbevat kunnen worden. Hoe pregnant is een Gestalt, hoe goed en hoedbaar zijn haar contouren, hoe is de structuur van binnen, hoe zien de randen naar de achtergrond toe eruit, hoe sterk is de afgrenzing tot andere Gestalts, hoe reageert de Gestalt onder druk, warvaan is ze afhankelijk en hoe maakt ze zich vreemde dingen eigen? Deze 'Gestaltproblemen' zijn niet alleen voor de kunst en de Gestaltpsychologie belangrijk maar ook voor elk cultuurbereik waarin het geestelijke aan het werk is, dat wil zeggen voor alle dagelijkse dingen. Het Gestaltproblem van de toeëigening bijvoorbeeld, de vraag hoe iemand zich iets eigen maakt, regelt immers niet alleen het opnemen van voedel, maar ook de mogelijkheden tot informatie, de verschillende vormen van communicatie of eenvoudigweg de houding ten opzichte van dingen in de toekomst.

Als kunstenaar ga ik erheen en bekijk in de iconographievormende media welke vormen van toeëigening als leerzaam of gewenst worden aangeboden, hoe dat er formeel prcies uitziet en welke thematische gevogen eraan vastzitten. De reclame op televisie laat ons niet alleen kennismaken met de produkten en hun goede eigenschappen, maar vooral met de manieren waarop we ons iets eigen kunnen maken. Mijn werk is bedoeld als een kritsche inventarisatie van hetgeen ons als moderne iconographie of buitenschoolse pedagogiek voor zich tracht te winnen, en ik probeer de heersende regels, patronen en thema's op te sporen. Tegenwoordig leren we niet meer een heel varken te kopen, hele kippen te plukken of een rund te slachten, maar zijn we al gewend aan plakjesgewijze vormen van toeëigening. In cellofaan verpakte eenpersonsporties met kippepootjes, chokoladerepen of verassingseieren voor kinderen zijn de nu geldende vormen, waarin werkelijke dingen bereid en gepresenteerd worden. In mijn kunsttherapeutische trainingsmethode ga ik uit van bovenbeschreven vormen van zelfbesef en behandelingstechnieken voor het geestelijke. Het omgaan met culinaire revepten bijvoorbeeld kan de individuele, complexe en zeer concrete behandelingsmogelijkheden in hoge mate doorzichtig maken met behulp van de vertaling in de vreemde taal kunst. Wat ik kook wanneer ik alleen ben, kan strategieën en trucs voor mijn zelfbehandeling openbaren. Wat iemand op tafel zet, kan behandelingswensen of angsten in de omgang met andere aatonen. Juist de formuleringen in eenvoudige reeksen van uitbeeldingen zijn in tegenstelling tot mondelinge verslagen in staat, een werkelijk prbleem of thema naar voren te laten komen, de samenhang te laten zien, de constructie en dynamiek grijpbaar te maken. De kunstzinnige verwerking van verrassingseieren maakt bijvooerbeeld aanschouwelijk, hoe iemand met een klein geheel omgaat, en hoe hij met resten om kan gaan en het groepswerk een groter geheel kan vormen. De kunst formuleert, ontwikkelt, en ontvouwt opvatting van de manier waarop een aanschouwelijke, plastische samenhang van Gestalts tot stand gebracht kan worden, en tegelijkertijd van de manier waarop die samenhang begrepen kan worden. De kunst zelf kan genezen noch behandelen, maar biedt zeker een enorme voorraad aan mogelijkheden voor zelfbesef en zelfbehandeling. Daarom moet de kunsttherapie niet zoveel naar de verscheidenheid van het materiaal voor kunstzinnige technieken kijken of proberen om afzonderlijke 'motieven' te interpreteren, maar zich in de eerste plaats richten op de conceptionele rijkdom van de kunst.

Zänder, Keulen 1992


+ + + essays: general info + otvp: general info + home + + +